Ο καρκίνος είναι μια ομάδα ασθενειών που χαρακτηρίζεται από την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη και διάδοση ανώμαλων κυττάρων στο σώμα. Όταν ο κανονικός μηχανισμός ελέγχου των κυττάρων καταστρέφεται, τα κύτταρα διαιρούνται χωρίς όρια και σχηματίζουν όγκους. Υπάρχουν περισσότεροι από 100 διαφορετικοί τύποι καρκίνου, που κατηγοριοποιούνται ανάλογα με το όργανο ή τον ιστό όπου ξεκινούν. Οι κυριότεροι τύποι περιλαμβάνουν τον καρκίνο του πνεύμονα, του μαστού, του παχέος εντέρου, του προστάτη και το μελάνωμα. Κάθε τύπος έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά, ρυθμό εξάπλωσης και ανταπόκριση στη θεραπεία, γεγονός που καθιστά την εξατομικευμένη προσέγγιση απαραίτητη για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της νόσου.
Τα συμπτώματα του καρκίνου ποικίλλουν ανάλογα με τον τύπο και το στάδιο της νόσου. Ωστόσο, υπάρχουν κοινά προειδοποιητικά σημάδια που απαιτούν άμεση ιατρική αξιολόγηση. Η διάγνωση γίνεται συνήθως μέσω συνδυασμού κλινικής εξέτασης, απεικονιστικών εξετάσεων και εργαστηριακών αναλύσεων. Βασικές διαγνωστικές μέθοδοι περιλαμβάνουν την αξονική τομογραφία, τη μαγνητική τομογραφία, τις υπερηχογραφίες και τη βιοψία. Η έγκαιρη διάγνωση είναι κρίσιμη για την επιτυχή θεραπεία, καθώς οι περισσότεροι τύποι καρκίνου ανταποκρίνονται καλύτερα στη θεραπεία όταν ανιχνεύονται στα πρώιμα στάδια.
Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα επιδημιολογικά δεδομένα, στην Ελλάδα διαγιγνώσκονται ετησίως περίπου 55.000 νέα κρούσματα καρκίνου. Ο καρκίνος αποτελεί τη δεύτερη κύρια αιτία θανάτου στη χώρα μας, μετά τις καρδιαγγειακές παθήσεις. Οι πιο συχνοί τύποι καρκίνου στους άνδρες είναι του πνεύμονα και του προστάτη, ενώ στις γυναίκες του μαστού και του παχέος εντέρου. Παρόλο που η επίπτωση αυξάνεται λόγω της γήρανσης του πληθυσμού, η 5ετής επιβίωση έχει βελτιωθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια χάρη στις προόδους στη διάγνωση και θεραπεία.
Οι αλκυλιωτικοί παράγοντες αποτελούν μια σημαντική κατηγορία χημειοθεραπευτικών φαρμάκων που δρουν συνδέοντας αλκυλιακές ομάδες με το DNA των καρκινικών κυττάρων. Η κυκλοφωσφαμίδη είναι ένα από τα πιο ευρέως χρησιμοποιούμενα φάρμακα αυτής της κατηγορίας, αποτελεσματικό έναντι λεμφωμάτων, λευχαιμιών και συμπαγών όγκων. Η καρμουστίνη χρησιμοποιείται κυρίως για τη θεραπεία όγκων του εγκεφάλου και λεμφωμάτων. Και τα δύο φάρμακα χορηγούνται ενδοφλέβια υπό αυστηρή ιατρική επίβλεψη. Οι κυριότερες παρενέργειες περιλαμβάνουν μυελοκαταστολή, ναυτία και τοξικότητα στα νεφρά ή την καρδιά.
Οι αντιμεταβολίτες παρεμβαίνουν στη σύνθεση του DNA και RNA, εμποδίζοντας τη διαίρεση των καρκινικών κυττάρων. Η μεθοτρεξάτη ανταγωνίζεται το φολικό οξύ και χρησιμοποιείται για τη θεραπεία λευχαιμιών, λεμφωμάτων και καρκίνου του μαστού. Η 5-φθοροουρακίλη είναι αποτελεσματική έναντι γαστρεντερικών καρκίνων. Κύριες παρενέργειες αυτών των φαρμάκων είναι:
Τα φυτικά αλκαλοειδή παράγονται από φυτά και παρεμβαίνουν στη μίτωση των κυττάρων. Η βινκριστίνη, που προέρχεται από τη βίνκα, χρησιμοποιείται κυρίως για τη θεραπεία λευχαιμιών και λεμφωμάτων, ιδιαίτερα σε παιδιατρικούς ασθενείς. Η παχυταξέλη εξάγεται από τη φλούδα του φυτού taxus και είναι αποτελεσματική έναντι καρκίνου του μαστού, των ωοθηκών και του πνεύμονα. Και τα δύο φάρμακα χορηγούνται ενδοφλεβίως. Η βινκριστίνη μπορεί να προκαλέσει περιφερική νευροπάθεια, ενώ η παχυταξέλη συχνά προκαλεί αλλεργικές αντιδράσεις και νευτροπενία.
Τα μονοκλωνικά αντισώματα αποτελούν σύγχρονη θεραπευτική προσέγγιση που στοχεύει συγκεκριμένους υποδοχείς στα καρκινικά κύτταρα. Η Τραστουζουμάμπη (Herceptin) χρησιμοποιείται κυρίως στον καρκίνο του μαστού που εκφράζει τον υποδοχέα HER2, ενώ η Μπεβασιζουμάμπη (Avastin) αναστέλλει την αγγειογένεση σε διάφορους τύπους καρκίνου. Αυτά τα φάρμακα χορηγούνται ενδοφλέβια σε νοσοκομειακό περιβάλλον και απαιτούν στενή παρακολούθηση από ογκολόγο. Οι παρενέργειες μπορεί να περιλαμβάνουν καρδιοτοξικότητα, υπέρταση και αυξημένο κίνδυνο λοιμώξεων. Στην Ελλάδα διατίθενται μέσω του ΕΣΥ και ιδιωτικών φαρμακείων με ειδική συνταγογράφηση.
Οι αναστολείς κινάσης αποτελούν επαναστατική κατηγορία φαρμάκων που παρεμβαίνουν στη σηματοδότηση των καρκινικών κυττάρων. Η Ιματινίμπη (Gleevec) χρησιμοποιείται κυρίως στη χρόνια μυελογενή λευχαιμία και στα γαστρεντερικά στρωματικά όγκα (GIST). Η Εστλοτινίμπη (Xalkori) στοχεύει συγκεκριμένες μεταλλάξεις στον καρκίνο του πνεύμονα. Αυτά τα φάρμακα χορηγούνται από το στόμα και επιτρέπουν στους ασθενείς να διατηρήσουν καλύτερη ποιότητα ζωής. Απαιτείται τακτική παρακολούθηση των ηπατικών ενζύμων και του αιματολογικού εικόνας κατά τη θεραπεία.
Η ανοσοθεραπεία αξιοποιεί το φυσικό ανοσοποιητικό σύστημα για την καταπολέμηση του καρκίνου. Η Νιβολουμάμπη (Opdivo) και η Πεμπρολιζουμάμπη (Keytruda) είναι αναστολείς των σημείων ελέγχου του ανοσοποιητικού συστήματος. Χρησιμοποιούνται σε διάφορους τύπους καρκίνου όπως το μελάνωμα, καρκίνο πνεύμονα και νεφρού. Χορηγούνται ενδοφλέβια σε τακτά διαστήματα και μπορεί να προκαλέσουν ανοσολογικές παρενέργειες που απαιτούν άμεση ιατρική αντιμετώπιση. Στην Ελλάδα η πρόσβαση γίνεται μέσω εξειδικευμένων ογκολογικών κέντρων.
Η ναυτία και ο έμετος αποτελούν συχνές παρενέργειες της χημειοθεραπείας που επηρεάζουν σημαντικά την ποιότητα ζωής των ασθενών. Η Ονδανσετρόνη (Zofran) είναι αναστολέας των υποδοχέων σεροτονίνης 5-HT3 και χρησιμοποιείται για την πρόληψη και θεραπεία του εμέτου από χημειοθεραπεία υψηλού emetogenic δυναμικού. Η Μετοκλοπραμίδη (Primperan) ενεργοποιεί την κινητικότητα του γαστρεντερικού και χρησιμοποιείται σε ηπιότερες περιπτώσεις. Συχνά συνδυάζονται με κορτικοστεροειδή για μέγιστη αποτελεσματικότητα. Στα ελληνικά φαρμακεία διατίθενται σε διάφορες φαρμακευτικές μορφές:
Η αναιμία είναι συχνή επιπλοκή της αντικαρκινικής θεραπείας που προκαλεί κόπωση και μειωμένη ποιότητα ζωής. Η Ερυθροποιητίνη (Eprex, Aranesp) διεγείρει την παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων από το μυελό των οστών και χορηγείται υποδόρια. Τα σκευάσματα σιδήρου αναπληρώνουν τα αποθέματα σιδήρου που είναι απαραίτητα για την ερυθροποίηση. Μπορούν να χορηγηθούν από το στόμα ή ενδοφλέβια ανάλογα με τη σοβαρότητα της ανεπάρκειας. Η θεραπεία απαιτεί τακτική παρακολούθηση των επιπέδων αιμοσφαιρίνης και σιδήρου για αποφυγή υπερδιόρθωσης.
Οι ασθενείς με καρκίνο παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο λοιμώξεων λόγω της εξασθένησης του ανοσοποιητικού συστήματος από τη χημειοθεραπεία και την ακτινοθεραπεία. Η Κιπροφλοξασίνη αποτελεί εκλογής φάρμακο για τη θεραπεία ουρολοιμώξεων και γαστρεντερικών λοιμώξεων, ενώ η Αμοξικιλίνη χρησιμοποιείται ευρέως για αναπνευστικές και δερματικές λοιμώξεις. Στην Ελλάδα, τα αντιβιοτικά αυτά διατίθενται με ιατρική συνταγή και η επιλογή του κατάλληλου σκευάσματος γίνεται με βάση το είδος της λοίμωξης και την κλινική εικόνα του ασθενούς.
Η μουκοσίτιδα και η στοματίτιδα αποτελούν συχνές παρενέργειες της αντικαρκινικής θεραπείας που επηρεάζουν σημαντικά την ποιότητα ζωής των ασθενών. Τοπικά αναισθητικά gel και κολλουτόρια με λιδοκαΐνη παρέχουν άμεση ανακούφιση από τον πόνο. Συστατικά όπως η υαλουρονικό οξύ και η βενζυδαμίνη βοηθούν στην επούλωση των βλαβών του στόματος. Στα ελληνικά φαρμακεία διατίθενται ειδικά προϊόντα που συνδυάζουν αντιφλεγμονώδεις και επουλωτικές ιδιότητες για την αποτελεσματική αντιμετώπιση αυτών των επιπλοκών.
Η αντιμετώπιση του πόνου στους καρκινοπαθείς απαιτεί εξατομικευμένη προσέγγιση με κλιμακωτή χορήγηση αναλγητικών. Η Μορφίνη παραμένει το χρυσό πρότυπο για τον σοβαρό καρκινικό πόνο, διαθέσιμη σε πολλαπλές φαρμακευτικές μορφές συμπεριλαμβανομένων των παρατεταμένης αποδέσμευσης δισκίων. Η Φεντανύλη προσφέρεται σε επιδερμικά συστήματα για συνεχή ανακούφιση, ενώ η Τραμαδόλη αποτελεί επιλογή για μέτριο πόνο. Στην Ελλάδα, αυτά τα φάρμακα υπόκεινται σε αυστηρό έλεγχο και χορηγούνται μόνο με ειδική συνταγή ναρκωτικών από εξειδικευμένους γιατρούς.
Οι καρκινοπαθείς συχνά παρουσιάζουν ανεπάρκειες σε βασικές βιταμίνες και μέταλλα λόγω της νόσου και των θεραπειών. Η Βιταμίνη D είναι απαραίτητη για την οστική υγεία και την ενίσχυση του ανοσοποιητικού, ενώ το Ασβέστιο προστατεύει από την οστεοπόρωση που προκαλεί η θεραπεία. Το Σελήνιο λειτουργεί ως ισχυρό αντιοξειδωτικό και μπορεί να βοηθήσει στην προστασία των υγιών κυττάρων. Στα ελληνικά φαρμακεία διατίθενται εξειδικευμένα συμπληρώματα σχεδιασμένα για τις ανάγκες των ογκολογικών ασθενών.
Η εντερική μικροχλωρίδα επηρεάζεται σημαντικά από την αντικαρκινική θεραπεία, προκαλώντας πεπτικά προβλήματα και διάρροια. Τα προβιοτικά βοηθούν στην αποκατάσταση της ισορροπίας της εντερικής μικροχλωρίδας, ενώ τα πεπτικά ένζυμα υποστηρίζουν την καλύτερη απορρόφηση των θρεπτικών συστατικών. Ειδικές φόρμουλες με στελέχη Lactobacillus και Bifidobacterium είναι διαθέσιμες στην ελληνική αγορά για την ενίσχυση της γαστρεντερικής υγείας των ογκολογικών ασθενών.
Τα αντιοξειδωτικά συμπληρώματα μπορούν να παίξουν υποστηρικτικό ρόλο στην αντιμετώπιση του οξειδωτικού στρες που προκαλεί η αντικαρκινική θεραπεία. Η Κουρκουμίνη, το δραστικό συστατικό του κουρκούμα, διαθέτει ισχυρές αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες. Το εκχύλισμα Πράσινου τσαγιού είναι πλούσιο σε κατεχίνες που προστατεύουν τα κύτταρα από την οξειδωτική βλάβη. Τα προϊόντα αυτά βρίσκονται εύκολα στα ελληνικά φαρμακεία, αλλά η χρήση τους θα πρέπει πάντα να συζητείται με τον θεράποντα ογκολόγο για να αποφευχθούν αλληλεπιδράσεις:
